Welke Nederlandse kinderboeken hebben een zwarte hoofdpersoon?

Ja, maar dun: Tori van Brian Elstak en Karin Amatmoekrim (6 tot 12 jaar), de prentenboeken van uitgeverijen Wilde Haren en ROSE stories (meestal 4 tot 8 jaar), en de Nederlandse edities van de Anansi-verhalen. Hieronder de volledige lijst zoals die er nu echt is, inclusief het gat dat er nog in zit.

Waarom deze lijst compleet probeert te zijn

Een lijst waarin alleen het eigen boek van de schrijver staat, wordt door niemand overgenomen, en dat is terecht. Deze lijst probeert het tegenovergestelde: alle titels die we hebben kunnen vinden, ook de titels die niets met AmaviWorld te maken hebben. Waar dit merk wél in het rijtje thuishoort, staat dat er expliciet bij, met een reden. Nergens anders.

Dat is ook meteen waarom deze lijst korter is dan je misschien zou verwachten. Er bestaan wel degelijk meer boeken met een zwart of bicultureel hoofdpersonage, maar veel daarvan gaan over een Marokkaans-Nederlandse, Turks-Nederlandse of gemengde achtergrond in plaats van specifiek een zwarte hoofdpersoon, of ze zijn zo lokaal uitgegeven dat ze nauwelijks nog te vinden zijn. Wat hieronder staat, is bewust smal gehouden tot titels die je daadwerkelijk kunt vinden en kopen.

De titels

Per titel: leeftijd, waar het verhaal over gaat, en of het gaat om een avontuur, een prentenboek over een dagelijks thema, of een volksverhaal.

1. Tori, door Brian Elstak en Karin Amatmoekrim (Das Mag, ISBN 9789492478702). Een fantasieavontuur over drie kinderen, Cel, Bones en Zi, die met een potloodzwaard, een schild en een tijgerklauw hun vader te hulp komen: de reuzenschildpad Jean-Michel Tortoise. Voor 6 tot 12 jaar, won een Zilveren Griffel. Dit is het duidelijkste voorbeeld van een avontuurlijk verhaal waarin de hoofdpersonen zwart zijn zonder dat het onderwerp van het boek is.
2. Prinses Arabella-serie, door Mylo Freeman. Zestien prentenboeken sinds 2008 over een zwarte prinses met een afro, geschreven voor de jongste kinderen. Het eerste deel won een Leespluim. Niet voor de leeftijd van 6 tot 12, maar wel de langst lopende Nederlandse reeks met een zwarte hoofdpersoon.
3. Anansi de Spin, in meerdere Nederlandse uitgaven: door Bette Westera en Sylvia Weve (Gottmer), door Iven Cudogham voor beginnende lezers vanaf 7 jaar, en door Ruud Schinkel. Anansi is de slimme spin uit de vertelcultuur van de Ashanti, en in het Caribisch gebied en Suriname een bekende volksheld. Leeftijd verschilt per uitgave, meestal 6 tot 10 jaar.
4. Suzie en de groentekoning, door Jo-Ann Monsels. Een Surinaams jeugdboek vanaf 8 jaar, waarin Suzie en haar vrienden in het district Saramacca meedoen aan een tekenwedstrijd. Bedoeld om lezen en taal te stimuleren bij kinderen vanaf 8.
5. Liever niet, door Zarissa Windzak en Simon Buijs (uitgeverij Wilde Haren). Een prentenboek vanaf 4 jaar over Manoe, die op oma’s verjaardag niet iedereen een kus en knuffel wil geven. Gaat over grenzen aangeven, niet over huidskleur, met een zwart hoofdpersonage dat gewoon zichzelf is.
6. Idje wil niet naar de kapper, door Michael Middelkoop en Lisa van Winsen (ROSE stories). Een prentenboek voor 4 tot 8 jaar over een jongen die niet naar de kapper wil omdat hij zijn krullen niet kwijt wil.

De twee uitgeverijen achter het meeste aanbod

Achter een groot deel van deze titels staan twee kleine, gespecialiseerde uitgeverijen. Uitgeverij Wilde Haren, opgericht in 2020 door Loulou Drinkwaard en D’Avellonne van Dijk, maakt prentenboeken waarin illustraties de werkelijke, diverse samenleving laten zien, met makers uit onder meer de Surinaamse, Antilliaanse en Chinese gemeenschap. ROSE stories, actief sinds 2016 met het prentenboek Mootje als startpunt, traint nieuwe schrijvers en illustratoren met wortels in de multiculturele samenleving en bouwt zo een steeds groter wordende catalogus op. Beide webshops zijn het beste startpunt als je verder wilt zoeken dan de titels hierboven.

Boeken waarin het níet over racisme of slavernij gaat

Dit is de opvallendste conclusie uit deze lijst: verreweg de meeste bestaande titels zijn óf een prentenboek voor de allerjongsten, óf een boek dat expliciet over identiteit, uiterlijk of geschiedenis gaat. Dat is waardevol werk, en geen enkele titel hierboven staat hier terecht op de verkeerde plek. Maar het betekent ook dat er een duidelijke witte vlek overblijft: een lícht avonturenboek voor 6 tot 12 jaar, waarin de hoofdpersoon gewoon een held is en het verhaal niet over zijn achtergrond gaat.

Dat is geen verwijt aan de bestaande uitgeverijen: een prentenboek dat een kind helpt zijn grenzen aan te geven, of een verhaal dat expliciet ingaat op identiteit, heeft een eigen, waardevolle functie. Het punt is alleen dat een kind niet elk boek met een hoofdpersoon die op hem lijkt, hoeft te lezen om iets te léren. Soms is de winst dat hij gewoon een spannend verhaal krijgt, zoals elk ander kind dat ook krijgt.

Tori komt het dichtst in de buurt. Daarnaast is dit precies de plek waar Amavi en zijn vrienden staat: een verhaal over ninja-training, vriendschap en de ontdekking van een kracht die “de Nexus” heet, voor kinderen van 6 tot 12, waarin Amavi’s achtergrond nergens het onderwerp is. Dat is geen kritiek op de rest van de lijst. Het is een andere plek in dezelfde categorie, die tot nu toe grotendeels leeg was.

Het cijfer achter deze lijst

In 2013 had 2 procent van de Nederlandse kinderboeken een hoofdpersonage met een biculturele achtergrond, tegenover 22 procent van de Nederlandse bevolking. Dat cijfer werd aangehaald tijdens de Woutertje Pieterse-lezing van 2017 en is te vinden via Hebban.nl. Er zijn sindsdien kleine uitgeverijen bijgekomen die structureel meer diversiteit in hun catalogus brengen, zoals Wilde Haren en ROSE stories hierboven, maar het brede aanbod bij grote uitgeverijen is sindsdien niet fundamenteel veranderd.

Wat wél is veranderd, is waar je moet zoeken. Tien jaar geleden was er nauwelijks een adres voor een ouder die specifiek naar deze categorie op zoek was. Nu bestaan er twee gespecialiseerde uitgeverijen met een eigen webshop, een groeiend aantal titels bij de bibliotheek, en losse initiatieven zoals Spinzi die scholen en ouders helpen hun collectie te beoordelen. Het aanbod is nog steeds klein, maar niet meer onvindbaar.

Hoe je deze lijst gebruikt

Begin bij de leeftijd, niet bij het onderwerp. Voor de jongste kinderen (tot een jaar of 6) is er het meeste keuze, vooral bij Wilde Haren en ROSE stories. Vanaf 6 jaar wordt het dunner, en vanaf 8 jaar, de leeftijd waarop een kind een avonturenboek in plaats van een prentenboek wil, blijft er in de praktijk weinig meer over dan Tori en de Anansi-uitgaven. Weet dat vooraf, dan voorkom je de teleurstelling van een lijst afzoeken op een leeftijd die er simpelweg nog weinig voor heeft.

Voor wie verder wil kijken

Voor Surinaamse en Antilliaanse hoofdpersonen specifiek, inclusief materiaal in het Papiaments, staat er een aparte, diepere gids. Voor de vraag waaróm dit ertoe doet, ook als je zelf niet meteen het verschil ziet, staat er een achtergrondartikel over representatie in kinderboeken. En voor leerkrachten en bibliotheekmedewerkers die dit willen vertalen naar een collectie is er een gids over diverse boeken in de schoolbibliotheek.